حکمت های نهج البلاغه شامل ۴۸۰ حکمت است که گزیده سخنان حکمتآمیز امیرالمؤمنین علیه السلام ، پندها و نیز پاسخ پرسشها و گفتارهای کوتاه وی آمده است.
امام (عليه السلام) فرمود: هرکس براى رسيدن به چيزى تلاش کند يا به همه آن مى رسد يا به قسمتى از آن چيز. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: آن خوبى و نعمتى که به دنبالش جهنم باشد خوبى نيست و آن بدى و مشکلى که بعد از آن بهشت باشد بدى نيست، هر نعمتى در مقايسه با بهشت، حقير و کوچک است و هر رنج و بلايى در مقايسه با جهنم، تندرستى و عافيت محسوب مى شود. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: آگاه باشيد که يکى از بلاها فقر و تنگدستى است و بدتر از آن بيمارى جسم است و از آن بدتر بيمارى قلب (فساد اخلاق و انحراف عقيدتى) مى باشد و بدانيد که تقواى قلب به دليل صحت بدن است. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: کسى که اعمالش او را عقب براند نسبش او را پيش نخواهد برد. و در روايت ديگرى آمده است: آن کس که از ارزش هاى وجودى بى بهره است ارزش پدران و نياکان سودى به او نخواهد بخشيد. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: انسان باايمان ساعات شبانه روز خود را به سه بخش تقسيم مى کند: قسمتى را صرف مناجات با پروردگارش مى کند و قسمت ديگرى را براى ترميم معاش و کسب و کار زندگى قرار مى دهد و قسمت سوم را براى بهره گيرى از لذات حلال و دلپسند مى گذارد و سزاوار نيست که انسان عاقل حرکتش جز در سه چيز باشد: مرمت معاش، گامى در راه معاد و لذت در غير حرام. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: زهد و بى اعتنايى به (زرق و برق) دنيا پيشه کن تا خداوند چشم تو را براى ديدن عيوب آن بينا سازد و غافل مباش که (فرشتگان الهى و از آن بالاتر ذات پاک پروردگار) مراقب تواند. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: سخن بگوييد تا شناخته شويد زيرا انسان در زير زبان خود پنهان است. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: از دنيا همان قدر را بگير که به سراغ تو مى آيد و از آنچه از تو روى گردانده روى بگردان (و به دنبال آن مشتاب) و اگر چنين نمى کنى لااقل در طلب دنيا به صورت معقول تلاش کن (و تندروى مکن). {1}
امام (عليه السلام) فرمود: چه بسيار سخن هايى که از حمله کردن (و اعمال قدرت) نافذتر است. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: به هرمقدار (از دنيا) قناعت کنى همان براى تو کافى است. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: مرگ آرى اما تن دادن به پستى هرگز وقناعت به مقدار کم آرى ولى دست نياز به سوى ديگران دراز کردن، نه. آن کس که با تلاش معتدل و صحيح چيزى را به دست نياورد با تلاش نادرست و بى رويه چيزى به دست نخواهد آورد. دنيا دو روز است: روزى به سود توست و روزى به زيان تو. در آن روز که به سود توست مست و مغرور مباش و آن روز که به زيان توست صابر و شکيبا باش. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: مشک، عطر خوبى است حملش سبک و عطرش بسيار خوب است. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: فخرفروشى خود را کنار بگذار و تکبرت را (از خود) فرو ريز و به ياد قبرت باش (و براى آن آماده شو). {1}
امام (عليه السلام) فرمود: فرزند بر پدر حقى دارد و پدر را نيز بر فرزند حقى است. حق پدر بر فرزندان اين است که در همه چيز جز در معصيت خداوند سبحان از او اطاعت کنند و حق فرزند بر پدر اين است که نام نيک بر او بگذارد و او را به خوبى ادب آموزد (و تربيت کند) و قرآن را به او تعليم دهد.
امام (عليه السلام) فرمود: «چشم زخم» حق است و تعويذ (دعايى که براى دفع چشم زخم است) نيز حق است و سِحر حق است وفال (نيک) نيز حق است اما طيره (فال بد) حق نيست و عدوى (اثرگذارى کسى بر ديگرى در امور خرافى نيز) حق نيست. بوى خوش، عسل، سوار شدن بر مرکب و نگاه کردن به سبزه، مايه قوت و نشاط است. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: هماهنگى (معقول) با مردم در اخلاقشان سبب ايمنى از کينه توزى و دشمنى آن هاست. {1}
امام (عليه السلام) به شخصى که در حضورش سخنى بالاتر از شأن خود گفت، فرمود: پيش از پردرآوردن پرواز کردى و هنوز بالغ نشده بانگ برآوردى. {1} مرحوم سيد رضى مى گويد: «منظور از «شکير» در اين جا نخستين پرهايى است که بر بال پرنده مى رويد پيش از آن که قوى و محکم شود و «سقب» به شتر نابالغ گفته مى شود و شتر معمولاً پيش از رسيدن به بلوغ، فرياد مخصوص را سر نمى دهد»؛ (قال الرّضيّ: والشّکيرُ هاهنا: أوّل ما يَنبُت من ريشِ الطائرِ قبل أن يَقوى ويستَحْصِفَ. والسّقبُ: الصّغيرُ مِنَ الإبلِ، ولا يَهدِرُ إلّا بعد أن يستَفحِل).
امام (عليه السلام) فرمود: کسى که به کارهاى مختلف بپردازد نقشه ها و تدبيرهايش به جايى نمى رسد. {1}
امام (عليه السلام) در پاسخ سؤالى درباره معناى «لا حول ولا قوة الا بالله» چنين فرمود: ما در برابر خداوند با مالکيت او شريک نيستيم بلکه ما چيزى را مالک نيستيم جز آنچه او به ما تمليک کرده و هرگاه قدرت يا مالى را به ما ببخشد ـ در حالى که او از ما به آن مال سزاوارتر است ـ ما را مکلف به وظايفى (درباره آن) فرموده و هرگاه آن را از ما باز پس گيرد تکليفش را نيز از ما برداشته است. {1}
امام (عليه السلام) هنگامى که شنيد عمار ياسر با مغيرة بن شعبه (آن مرد منافق لجوج) جرّ و بحث مى کند، فرمود: اى عمار! رهايش کن، چراکه او از دين خدا آن مقدار گرفته که به دنيا نزديکش سازد و از روى عمد حق را بر خود مشتبه ساخته تا شبهات را بهانه لغزش ها و خلاف هايش قرار دهد. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: چـه زيباسـت تواضع و فروتنى ثروتمندان در برابر فقرا، براى رسيدن به پاداش هاى الهى، و از آن بهتر بى اعتنايى و بزرگ منشى مستمندان است در برابر اغنيا براى توکل بر خدا. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: خداوند هيچ نوع عقلى را در وجود کسى به وديعت ننهاده جز اين که روزى به وسيله آن وى را نجات خواهد داد. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: آن کس که با حق درافتد، حق او را بر زمين خواهد زد. {1}
امام (عليه السلام) فرمود: قلب، کتاب چشم است. (و آنچه را انسان با چشم مى بيند و مى آزمايد در قلبش نقش مى بندد). {1}