کلمات نافذتر از تيرها!
امام (عليه السلام) در اين گفتار حکيمانه اشاره به نکته مهمى درباره تأثير سخن کرده، مى فرمايد: «چه بسيار سخنانى که از حمله (و اعمال قدرت) نافذتر است»؛ (رُبَّ قَوْلٍ أَنْفَذُ مِنْ صَوْلٍ).
اين کلام حکمت آميز ممکن است هم ناظر به تأثيرات مثبت سخن باشد هم تأثيرات منفى آن. زيرا گاهى سخن به قدرى نافذ و موثر است که ممکن است دشمن يا دشمنانى را مغلوب سازد و مردم را بر ضد آن ها بشوراند و آن ها را به فرار وادارد. نيز گاه ممکن است تأثير سخن در آزردن اشخاص و ناراحت کردن آن ها از حمله کردن با سلاح بيشتر باشد همان گونه که شاعر عرب مى گويد:
جِراحاتُ السِّنانِ لها التِيامٌ *** وَلا يَلتامُ ما جَرَح اللِّسانُ
جراحات نيزه ها ممکن است بهبود يابد ولى اى بسا که جراحات زبان هرگز بهبودى نيابد.
به همين دليل است که بعضى نام «لسان» را «سنان» گذاشته اند.
زبان آدمى به راستى از عجايب مخلوقات پروردگار است. قطعه گوشتى بيشتر نيست اما کارهاى حيرت آورى انجام مى دهد. به هنگام غذا خوردن، مرتب لقمه را از يک طرف دهان به طرف ديگر به زير دندان ها مى فرستد و به قدرى ماهرانه کار مى کند که خودش زير دندان ها نمى رود ولى گاه اتفاق مى افتد که خطايى از او سر مى زند و انسان چنان زبان خود را گاز مى گيرد که فريادش بلند مى شود آنگاه به ياد اين نعمت الهى مى افتد که اگر مهارت زبان نبود اين گونه حوادث پيوسته اتفاق مى افتاد و زندگى را بر انسان تلخ مى کرد.
از سوى ديگر هنگامى که غذا آماده بلعيدن شد کمک بسيار مؤثرى به بلع آن مى کند و اگر نبود بلعيدن غذا امکان نداشت.
تشخيص طعم غذاهاى مختلف و جدا کردن خوب از بد و زهر از دارو نيز به وسيله آن انجام مى شود.
پزشکان نيز از مشاهده رنگ و شکل زبان به بسيارى از بيمارى ها پى مى برند.
کار مهم ديگر آن به هنگام سخن گفتن آشکار مى شود.
صدايى که از تارهاى صوتى از گلوى انسان بيرون مى آيد يک صداى ممتد، يکنواخت و بى معناست. اين زبان است که آن را به وسيله حرکات مختلف تبديل به مخارج حروف مى کند و از آن، کلمه وجمله مى سازد و مکنون دل آدمى را بيان مى کند.
صدايى که از تارهاى صوتى برمى خيزد درواقع مانند مُرکبى است که بر نوک قلم هاى دانشمندان قرار دارد. اين مرکب هيچ شکل و قيافه اى ندارد و اين قلم است که با گردش خود به آن شکل حروف مى دهد و جمله ها را مى سازد و مسائل مهم علمى را منعکس مى کند.
اما همين زبان اگر از مسير حق منحرف شد مى تواند مبدل به يکى از بلاهاى خطرناک شود و آدمى را تا سرحد کفر و مرگ بکشاند همان گونه که از قديم ضمن ضرب المثلى گفته اند: «زبان سرخ، سر سبز مى دهد بر باد».
در حديثى از رسول خدا (صلي الله عليه و آله) مى خوانيم: «فِتْنَةُ اللِّسَانِ أَشَدُّ مِنْ ضَرْبِ السَّيفِ؛ گزش زبان از ضربت شمشير سخت تر است».

در کتاب تمام نهج البلاغه ضمن وصيت مشروحى از اميرمؤمنان على (عليه السلام) که خطاب به اصحابش مى کند و آداب دين و دنيا را به آن ها مى آموزد چنين آمده است: «إِحْسَبُوا کَلاَمَکُمْ مِنْ أَعْمَالِکُمْ يقِلُّ کَلاَمُکُمْ إِلاَّ فِى الْخَيرِ کُفُّوا أَلْسِنَتَکُمْ، وَسَلِّمُوا تَسْليماً تَغْتَنِمُوا فَرُبَّ قَوْلٍ أنْفَذُ مِنْ صَوْلٍ، وَ رُبَّ فِتْنَةٍ أَثَارَهَا قَوْلٌ؛ گفتار خود را از اعمال خويش حساب کنيد تا سخن شما جز در راه خير و نيکى کم شود زبان هاى خود را نگاه داريد و تسليم فرمان خدا باشيد تا غنيمت ببريد. چه بسيار سخنانى که از حمله نافذتر است و چه بسيار فتنه ها که از گفتارها برخاسته است».
در کتاب ميزان الحکمة در واژه «اللسان» تحت عنوان «خطر اللسان» روايات تکان دهنده اى ذکر شده است. ازجمله در حديثى از امام اميرمؤمنان (عليه السلام) آمده است: «رب لسان أتى على إنسان؛ چه بسيار زبانى که انسانى را به کشتن داده است».
در حديث ديگرى از آن حضرت آمده است: «کَم مِن دَمٍ سَفَکَهُ فَمٌ؛ چه خون هايى که با دهان ريخته شده است».
به عکس، چه بسيار آتش هاى جنگ هايى که با چند جمله خاموش شده و نزاع هاى فاميلى و قبيله اى با سخنان شيرين و حساب شده اى پايان يافته است.
شاعر فارسى زبان مى گويد:
با صارم زبان بگشايد هزار حصن *** با تير خامه درشکند پشت صد سوار

* * *