ترجمه
امام (عليه السلام) فرمود:
حلم پرده اى است ساتر و عقل شمشيرى است برنده؛ بنابراين، عيوب اخلاقى خود را با حلمت بپوشان و با هوى و هوس هاى سرکشت با شمشير عقل مبارزه کن.
حلم پرده اى است ساتر و عقل شمشيرى است برنده؛ بنابراين، عيوب اخلاقى خود را با حلمت بپوشان و با هوى و هوس هاى سرکشت با شمشير عقل مبارزه کن.
شرح و تفسیر
نقش حلم و عقل
امام (عليه السلام) در اين گفتار حکيمانه به دو نعمت خدادادى اشاره مى فرمايد که اگر انسان آن دو را در اختيار داشته باشد مى تواند خود را از خطرات مادى و معنوى حفظ کند. مى فرمايد: «حلم پرده اى است پوشنده و عقل شمشيرى است برنده»؛ (الْحِلْمُ غِطَاءٌ سَاتِرٌ، وَآلْعَقْلُ حُسَامٌ قَاطِعٌ).
سپس کاربرد اين دو را در يک کلام کوتاه و پرمعنا بيان مى کند، مى فرمايد: «بنابراين، عيوب اخلاقى خود را با حلمت بپوشان و با هوى و هوس هاى سرکشت با شمشير عقل مبارزه کن»؛ (فَاسْتُرْ خَلَلَ خُلُقِکَ بِحِلْمِکَ، وَقَاتِلْ هَوَاکَ بِعَقْلِکَ).
انسان براى حفظ خود دربرابر خطرات مادى و معنوى احتياج به دو چيز دارد: يکى وسيله اى که خود را دربرابر خطرات بپوشاند مانند زره و دژهايى که در سابق وجود داشت و وسايل نقليه محکمى که امروز در جنگ ها در آن خود را حفظ مى کنند و ديگرى سلاحى که به وسيله آن با دشمن مبارزه کند و او را از خود دور سازد.
امام (عليه السلام) اين دو وسيله حياتى را به حلم و عقل تفسير کرده است.
حلم چگونه عيوب انسان را مى پوشاند؟ روشن است که وقتى انسان عصبانى شد هم سخنان زشتى ممکن است بر زبان او بيايد و هم حرکات نادرستى انجام دهد و خوى حيوانى خود را ظاهر و آشکار سازد و اضافه بر اين بر آتش خشم سفيه و نادانى که دربرابر او به درشت گويى و پرخاشگرى برخاسته افزوده مى شود و ناسزاهاى ديگرى مى گويد و اى بسا عيوب پنهانى انسان را نيز آشکار سازد.
بنابراين حلم تمام اين ها را مى پوشاند و از ضايعات حاصل از آن جلوگيرى مى کند.
قرآن مجيد درباره پرهيزکاران راستين صفاتى را در سوره آل عمران برشمرده که از جمله آن ها اين است: (وَالْکَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ)؛ «آنهايى که بر خشم خود مسلط مى شوند و غضب خود را فرو مى نشانند و مردم (نادان و خطاکار) را مى بخشند».
در حديثى از امام على بن موسى الرضا (عليه السلام) آمده است: «لاَ يکُونُ الرَّجُلُ عَابِداً حَتَّى يکُونَ حَلِيما؛ انسان بنده واقعى خدا نخواهد بود مگر آن زمانى که صاحب حلم و بردبارى شود».
در حکمت 211 نيز خوانديم که امام (عليه السلام) مى فرمايد: «وَالْحِلْمُ فِدَامُ السَّفِيه؛ حلم و بردبارى، دهان بند سفيهان است».
در حديث پرمعناى ديگرى از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم: «إِذَا وَقَعَ بَينَ رَجُلَينِ مُنَازَعَةٌ نَزَلَ مَلَکَانِ فَيقُولاَنِ لِلسَّفِيهِ مِنْهُمَا قُلْتَ وَ قُلْتَ وَ أَنْتَ أَهْلٌ لِمَا قُلْتَ سَتُجْزَى بِمَا قُلْتَ وَ يقُولاَنِ لِلْحَلِيمِ مِنْهُمَا صَبَرْتَ وَ حَلُمْتَ سَيغْفِرُ اللَّهُ لَکَ إِنْ أَتْمَمْتَ ذَلِکَ قَالَ فَإِنْ رَدَّ الْحَلِيمُ عَلَيهِ ارْتَفَعَ الْمَلَکَانِ؛ هنگامى که ميان دو نفر نزاعى رخ دهد دو فرشته الهى در آن جا نازل مى شوند. به سفيه مى گويند: آنچه مى خواستى گفتى و همه آن سزاوار خود توست و به زودى کيفر سخنانت را خواهى ديد و به حليم مى گويند: صبر کردى و بردبارى نشان دادى خداوند به زودى تو را مى آمرزد اگر به همين حال نزاع را به پايان رسانى. اما اگر شخص حليم مقابله کرد هر دو ملک آن جا را ترک مى گويند. (نه وعده غفرانى به حليم مى دهند و نه سفيه را تهديد مى کنند)».
البته حلم و بردبارى در مقابل افراد سفيه و نادان فايده بسيار مهم ديگرى نيز دارد که در چند مورد از کلمات امام (عليه السلام) به آن اشاره شد و آن اين که وقتى انسان باشخصيتى در مقابل سفيه سکوت آميخته با حلم مى کند مردم به يارى او برمى خيزند حتى در تعبيرى امام (عليه السلام) مى فرمايد: حلم به منزله عشيره و قبيله اى است که انسان را در مقابل نادان حمايت مى کند.
و براى دفع خطرات هواى نفس دستور مى دهد که با شمشير عقل با آن مبارزه کن. به يقين خطرناک ترين دشمن انسان ـ همان گونه که در روايت نبوى (صلي الله عليه و آله) وارد شده است ـ هواى نفس اوست: (أَعْدَى عَدُوِّکَ نَفْسُکَ الَّتِى بَينَ جَنْبَيکَ).
و تنها چيزى که مى تواند در مقابل اين دشمن بسيار خطرناک بايستد همان عقل است؛ عقلى که زيان هاى هوى پرستى را براى انسان تشريح مى کند و عاقبت کار هوس بازان را به او نشان مى دهد. هرقدر اين عقل قوى تر باشد بازدارندگى آن بيشتر است و اگر ضعيف و ناتوان گردد هواى نفس بر آن غلبه مى کند و او را به گوشه اى مى راند و محصور مى سازد و خودش يکه تاز ميدان وجود انسان مى شود.
در حديثى از امام اميرمؤمنان (عليه السلام) مى خوانيم: «مَن أحَبَّ نَيْلَ الدَّرَجاتِ العُلى فَلْيَغْلِبِ الْهَوى؛ کسى که دوست دارد به درجات بالاى فضيلت انسانى برسد بايد بر هواى نفس خود غالب گردد».
امام (عليه السلام) در اين گفتار حکيمانه به دو نعمت خدادادى اشاره مى فرمايد که اگر انسان آن دو را در اختيار داشته باشد مى تواند خود را از خطرات مادى و معنوى حفظ کند. مى فرمايد: «حلم پرده اى است پوشنده و عقل شمشيرى است برنده»؛ (الْحِلْمُ غِطَاءٌ سَاتِرٌ، وَآلْعَقْلُ حُسَامٌ قَاطِعٌ).
سپس کاربرد اين دو را در يک کلام کوتاه و پرمعنا بيان مى کند، مى فرمايد: «بنابراين، عيوب اخلاقى خود را با حلمت بپوشان و با هوى و هوس هاى سرکشت با شمشير عقل مبارزه کن»؛ (فَاسْتُرْ خَلَلَ خُلُقِکَ بِحِلْمِکَ، وَقَاتِلْ هَوَاکَ بِعَقْلِکَ).
انسان براى حفظ خود دربرابر خطرات مادى و معنوى احتياج به دو چيز دارد: يکى وسيله اى که خود را دربرابر خطرات بپوشاند مانند زره و دژهايى که در سابق وجود داشت و وسايل نقليه محکمى که امروز در جنگ ها در آن خود را حفظ مى کنند و ديگرى سلاحى که به وسيله آن با دشمن مبارزه کند و او را از خود دور سازد.
امام (عليه السلام) اين دو وسيله حياتى را به حلم و عقل تفسير کرده است.
حلم چگونه عيوب انسان را مى پوشاند؟ روشن است که وقتى انسان عصبانى شد هم سخنان زشتى ممکن است بر زبان او بيايد و هم حرکات نادرستى انجام دهد و خوى حيوانى خود را ظاهر و آشکار سازد و اضافه بر اين بر آتش خشم سفيه و نادانى که دربرابر او به درشت گويى و پرخاشگرى برخاسته افزوده مى شود و ناسزاهاى ديگرى مى گويد و اى بسا عيوب پنهانى انسان را نيز آشکار سازد.
بنابراين حلم تمام اين ها را مى پوشاند و از ضايعات حاصل از آن جلوگيرى مى کند.
قرآن مجيد درباره پرهيزکاران راستين صفاتى را در سوره آل عمران برشمرده که از جمله آن ها اين است: (وَالْکَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ)؛ «آنهايى که بر خشم خود مسلط مى شوند و غضب خود را فرو مى نشانند و مردم (نادان و خطاکار) را مى بخشند».
در حديثى از امام على بن موسى الرضا (عليه السلام) آمده است: «لاَ يکُونُ الرَّجُلُ عَابِداً حَتَّى يکُونَ حَلِيما؛ انسان بنده واقعى خدا نخواهد بود مگر آن زمانى که صاحب حلم و بردبارى شود».
در حکمت 211 نيز خوانديم که امام (عليه السلام) مى فرمايد: «وَالْحِلْمُ فِدَامُ السَّفِيه؛ حلم و بردبارى، دهان بند سفيهان است».
در حديث پرمعناى ديگرى از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم: «إِذَا وَقَعَ بَينَ رَجُلَينِ مُنَازَعَةٌ نَزَلَ مَلَکَانِ فَيقُولاَنِ لِلسَّفِيهِ مِنْهُمَا قُلْتَ وَ قُلْتَ وَ أَنْتَ أَهْلٌ لِمَا قُلْتَ سَتُجْزَى بِمَا قُلْتَ وَ يقُولاَنِ لِلْحَلِيمِ مِنْهُمَا صَبَرْتَ وَ حَلُمْتَ سَيغْفِرُ اللَّهُ لَکَ إِنْ أَتْمَمْتَ ذَلِکَ قَالَ فَإِنْ رَدَّ الْحَلِيمُ عَلَيهِ ارْتَفَعَ الْمَلَکَانِ؛ هنگامى که ميان دو نفر نزاعى رخ دهد دو فرشته الهى در آن جا نازل مى شوند. به سفيه مى گويند: آنچه مى خواستى گفتى و همه آن سزاوار خود توست و به زودى کيفر سخنانت را خواهى ديد و به حليم مى گويند: صبر کردى و بردبارى نشان دادى خداوند به زودى تو را مى آمرزد اگر به همين حال نزاع را به پايان رسانى. اما اگر شخص حليم مقابله کرد هر دو ملک آن جا را ترک مى گويند. (نه وعده غفرانى به حليم مى دهند و نه سفيه را تهديد مى کنند)».
البته حلم و بردبارى در مقابل افراد سفيه و نادان فايده بسيار مهم ديگرى نيز دارد که در چند مورد از کلمات امام (عليه السلام) به آن اشاره شد و آن اين که وقتى انسان باشخصيتى در مقابل سفيه سکوت آميخته با حلم مى کند مردم به يارى او برمى خيزند حتى در تعبيرى امام (عليه السلام) مى فرمايد: حلم به منزله عشيره و قبيله اى است که انسان را در مقابل نادان حمايت مى کند.
و براى دفع خطرات هواى نفس دستور مى دهد که با شمشير عقل با آن مبارزه کن. به يقين خطرناک ترين دشمن انسان ـ همان گونه که در روايت نبوى (صلي الله عليه و آله) وارد شده است ـ هواى نفس اوست: (أَعْدَى عَدُوِّکَ نَفْسُکَ الَّتِى بَينَ جَنْبَيکَ).
و تنها چيزى که مى تواند در مقابل اين دشمن بسيار خطرناک بايستد همان عقل است؛ عقلى که زيان هاى هوى پرستى را براى انسان تشريح مى کند و عاقبت کار هوس بازان را به او نشان مى دهد. هرقدر اين عقل قوى تر باشد بازدارندگى آن بيشتر است و اگر ضعيف و ناتوان گردد هواى نفس بر آن غلبه مى کند و او را به گوشه اى مى راند و محصور مى سازد و خودش يکه تاز ميدان وجود انسان مى شود.
در حديثى از امام اميرمؤمنان (عليه السلام) مى خوانيم: «مَن أحَبَّ نَيْلَ الدَّرَجاتِ العُلى فَلْيَغْلِبِ الْهَوى؛ کسى که دوست دارد به درجات بالاى فضيلت انسانى برسد بايد بر هواى نفس خود غالب گردد».
در حديث ديگرى امام باقر (عليه السلام) مى فرمايد: «وَ تَوَقَّ مُجَازَفَةَ الْهَوَى بِدَلاَلَةِ الْعَقْل وَ قِفْ عِنْدَ غَلَبَةِ الْهَوَى بِاسْتِرْشَاءِ الْعِلْم؛ از بيهوده کارى هواى نفس با راهنمايى عقل پرهيز کن و اگر هواى نفس خواست بر تو غالب شود با راهنمايى علم و انديشه در برابر آن بايست».
* * *
.